Vergi Kesintileri ve Stopaj Hesaplama
Maaş bordrosuna ilk kez dikkatli bakan çoğu kişi aynı soruyu sorar: "Brüt maaşım bu kadarken elime neden daha azı geçiyor?" Cevabı, ücretten yapılan yasal kesintilerde saklı. Bu kesintilerin bir kısmı sosyal güvenlik primi, bir kısmı ise doğrudan vergi. İşveren bu tutarları sizin adınıza hesaplayıp devlete öder; buna stopaj, yani kaynakta kesinti denir. Mantığını anladığınızda hem bordronuzu okuyabilir hem de yıl içinde net maaşınızın neden değiştiğini önceden tahmin edebilirsiniz.
Bordronuzdaki temel kalemler
Ücret bordrosu, brütten nete doğru ilerleyen bir hesap tablosudur. Sırayla şu kalemler devreye girer:
| Kalem | Ne işe yarar |
|---|---|
| SGK işçi payı | Sağlık ve emeklilik hakkınızın karşılığı olan primdir; brüt ücret üzerinden hesaplanır. |
| İşsizlik sigortası işçi payı | İşten çıkma durumunda ödenek hakkı sağlar. |
| Gelir vergisi | Artan oranlı tarifeye göre hesaplanır; kazanç arttıkça oran yükselir. |
| Damga vergisi | Bordronun kendisi bir belge sayıldığı için brüt üzerinden binde oranla alınır. |
Adım adım maaştan vergi kesintisi hesaplama
- Brüt ücretinizi netleştirin. Hesabın başlangıç noktası nete değil brüte dayanır. İş sözleşmenizde yazan tutarın brüt mü net mi olduğunu bilmek ilk şart.
- SGK ve işsizlik primini düşün. Brüt ücret üzerinden işçi payı olarak SGK primi (%14) ve işsizlik sigortası primi (%1) kesilir. Bu ikisi vergi değildir, ama vergi hesabından önce düşülür.
- Gelir vergisi matrahını bulun. Brüt ücretten SGK ve işsizlik kesintilerini çıkardığınızda kalan tutar, o ay için vergiye esas matrahtır. Yani vergi, brütün tamamı üzerinden değil, primler düşüldükten sonra kalan kısım üzerinden hesaplanır.
- Artan oranlı tarifeyi uygulayın. Gelir vergisi tek bir oranla değil dilimlerle çalışır. Matrahın ilk dilimi en düşük oranla, üzerine binen kısımlar daha yüksek oranlarla vergilendirilir. Dilim tutarları her yıl yeniden belirlendiği için hesap yaparken güncel tarifeye bakmak gerekir; oranların yükselerek ilerlediği yapı ise değişmez.
- Asgari ücret istisnasını unutmayın. Ücretlerin asgari ücrete karşılık gelen kısmı gelir vergisinden ve damga vergisinden istisnadır. Yani maaşı asgari ücretin üzerinde olan bir çalışan da bu istisnadan yararlanır; vergi yalnızca istisna tutarını aşan kısım için doğar.
- Damga vergisini ekleyin. Brüt ücret üzerinden binde 7,59 oranında hesaplanır ve asgari ücrete isabet eden kısmı yine istisna kapsamındadır.
- Net ücrete ulaşın. Brütten SGK, işsizlik, gelir vergisi ve damga vergisini çıkardığınızda banka hesabınıza geçen tutarı bulursunuz. Varsa özel sağlık sigortası, bireysel emeklilik katkısı veya sendika aidatı gibi kalemler de bu aşamada devreye girer.
Yıl içinde net maaş neden düşer?
Gelir vergisi aylık değil, kümülatif matrah üzerinden ilerler. Ocak ayından itibaren vergiye esas kazançlarınız üst üste eklenir. Toplam matrah bir üst dilime geçtiğinde, o aydan sonraki kazancınızın bir bölümü daha yüksek oranla vergilendirilir. Bu yüzden aynı brüt maaşla çalışan biri Ocak'ta daha yüksek, yılın son aylarında daha düşük net alır. Prim ve ikramiyeler de matraha eklendiği için dilim atlamayı hızlandırabilir.
Bu düşüş, aylık bütçe planlamasını doğrudan etkiler. Yılın tamamını Ocak maaşına göre planlayan biri, son çeyrekte açık verir. Bu nedenle bütçe kurarken yılın en düşük net maaşını temel almak, tasarruf hedefini daha gerçekçi kılar.
Ücret dışı stopaj örnekleri
Stopaj yalnızca maaşa özgü değil. Serbest meslek makbuzu ile fatura kesen bir danışmanın hizmet bedelinden, iş yeri olarak kiralanan bir dairenin kirasından ya da mevduat faizinden de kaynakta kesinti yapılır. Ek gelir elde etmeyi düşünüyorsanız, eline geçecek tutarı hesaplarken bu kesintiyi baştan hesaba katmanız gerekir; aksi halde beklediğinizden az para görürsünüz.